خطابه در شاهنامه
اگر تند بادی بر آید ز کنج به خاک افگند نارسیده ترنج
ستمکاره خوانیمش اردادگر هنرمند دانیمش ار بی هنر
اگر مرگ داد است٬بیداد چیست؟ ز داد این همه بانگ و فریاد چیست؟
شروع می شود و خواننده با درک مفهوم آن در می یابد که با داستانی روبرو است که فرجامی غمگنانه و تراژیک دارد.
پیداست که این شیوه ی داستان پردازی که از اغاز عمل فرجامین کنش گران بر خواننده آشکار می گردد از اساس با عنصر تعلیق مغایرت دارد.لیکن چنانچه نویسنده از مهارت و ذوق هنری برخوردار و به کار خود ایمان داشته باشد که بتواند زیبایی شناختی در فرم و ساختار را به اوج برساند به گونه ای که دیگر در انتظار نگاه داشتن خواننده در برابر ان رنگ بازد٬خواننده چنان غرق در ایماژ و مفاهیم زیبایی شناختی و شیوایی و بلاغت کلام می گردد که دیگر همه چیز را فراموش می کند و تا پایان داستان با دلی آکنده از احساس همذات پنداری با شخصیت ها همراه می شود.از اینرو بی دلیل نیست که فردوسی را به حق از سخن سرایان حماسه پرداز جهان می نامند.
در مقدمه ی شگفت انگیز داستان رستم و اسفندیار از همان نخست خواننده از واقعه ی مرگ اسفندیار به دست رستم و سرنوشت شومی که برای کشنده ی او رقم خورده است آگاه می شود.لیک روند وقایع و شیوه ی داستان پردازی فردوسی چنان شکوهمند و از جزالت و مهابت برخوردار است که آگاه بودن از ما وقع هیچ تاثیر نا مطلوبی بر احساس و انگیزه ی خواننده به جا نمی گذارد:
نگه کن سحرگاه تا بشنوی ز بلبل سخن گفتن پهلوی
همی نالد از مرگ اسفندیار ندارد به جز ناله زو یادگار
چو آواز رستم شب تیره ابر بدرد دل و گوش غران هزبر
در مقدمه ی داستان بیژن و منیزه نیز با همین رویکرد روبرو می شویم که از پیش با وصف شبی دیجور و وهم انگیز تنگنای زندان بیژن تداعی می گردد.
شبی چون شبه روی شسته به قیر نه ناهید پیدا نه کیوان نه تیر
اما از تعریف براعت اسهلال که بگذریم٬در پایان داستان اسکندر خطابه ای امده که به ظاهر حدیث نفس است.لیکن در معنی زیرین و استعاری بیانگر دریغ و افسوسی است که از فروپاشی و اضمحلال شاهنشاهی هخامنشی به فردوسی دست داده است.شاعر با آن بیان تلخ و حسرت انگیز خود بر چرخ گردون می تازد و شکوه سر می دهد که چرا سستی و درماندگی را بر وی عارض کرده است:
الا ای براورده چرخ بلند چه داری به پیری مرا مستمند
چوبودم جوان در برم داشتی به پیری چرا خوار بگذاشتی
حکیم بزرگوار بنا بر طبع و سرشت پهلوانی که داشته بارها در شاهنامه نشان داده که از پیری و فترت بیزار بوده است.او سستی و درماندگی را بر نمی تافته و بر پایه ی همان خوی وخصلت محکم و عمیق می فرماید:
به نیرو بود مرد را راستی ز سستی کزی آید و کاستی
فردوسی٬پیری را دوره ی تیرگی و رخوت می خواند و از آن با دلسردی می نالد.در عوض جوانی را دوره ی روشنی و توانایی می داند و از آن با دلگرمی یاد می کند.اما از آنجا که دهقانی روشن ضمیر و خرد ورز بوده است٬جوهر هستی را می شناسد و به حقیقت وجود آگاه است٬حکیمانه از زبان چرخ گردان به دغدغه های خویش پاسخ می گوید:
چنین داد پاسخ سپهر بلند که ای مرد گوینده ی بی گزند
چرا بینی از من همی نیک و بد چنین ناله از دانشی کی سزد
تو از من به هر باره ای برتری روان را به دانش همی پروری
...
پیداست که فردوسی از سرنوشت شومی که بر امپراتوری هخامنشی وارد امده بوده است چنان دل افگار و افسرده خاطر بوده که نتوانسته احساس و اندوه خود را پنهان کند.تا انجا که اسکندر را فرزند دارا و از گوهر شاهنشاهان هخامنشی خوانده تا بلکه با این تدبیر از درد شکست و تلخ کامی ایرانیان اندکی کاسته شود:
چو نه ماه بگذشت بر خوب چهر* یکی کودک آمد چو تابنده مهر
ز بالا و اورند و بویا برش سکندر همی خواندی مادرش
* ناهید٬دختر فیلقوس قیصر رم و همسر دارا شهریار هخامنشی(به روایت شاهنامه)
مجید زرکی
